IN HET HUIS VAN DE DRAAK

[4]

Draken bestaan niet. Toch zijn ze levensecht: ziekte, dood, verlies, langdurige stress, depressie en waanzin, de last en de lusten van geld, ambitie of intieme relaties, verslavingen en zelfdoding. Zomaar een greep uit de onderwerpen die vrolijke families angstvallig vermijden. Met ons is niets aan de hand. Dat wil je niet weten. Het zijn de uitzonderingen, de zwarte schapen, die de regel bevestigen. Daarna gaan we door of er niets aan de hand is. Morgen weer een dag.

Toen ik achttien was moest ik me melden voor de keuring van militaire dienst. Voorafgaand aan die afspraak had ik besloten om alles in het werk te stellen om onder de dienstplicht uit te komen. Dat begon al met het verplichte plassen in een plastic bekertje. Dat lukte me niet. Direct kreeg ik begeleiding van een sergeant die me naar een kamertje leidde met een stapel formulieren vol multiple choice vragen. Overal waar je normaal gesproken ‘ja’ op zou zeggen antwoordde ik ’nee’. En vice versa. Tussen die vragen stonden ook onderwerpen als geestelijke gezondheid. Zoals: of er in mijn familie ook geestesziekten voorkwamen? Depressie? Psychiatrische opnamen? Ik vulde overal ‘ja’ in. Bij de lunch draaide ik mijn smakeloze boterhammen met vleesragout om en begon een sjekkie te draaien. De sergeant kwam met grote passen op me af en zei dat het niet verboden was dat ik mijn lunch niet wilde opeten, maar dat sigaretje maar buiten moest oproken. Vanwege mijn maten. Welke maten? was mijn reactie. Na de lunch gingen de andere dienstplichtigen weer naar boven. Toen ik van buiten naar binnen kwam werd ik direct ontboden in het kamertje van de portier. Of ik het formulier wilde ondertekenen dat op zijn bureau lag. Voorgoed ongeschikt verklaard stond bovenaan het papier. Ik plaatste mijn handtekening en mocht gaan.

Wat ik toen nog niet kon weten is dat ik de vragenlijst veel meer naar waarheid had ingevuld dan ik vermoedde. Het was een onderwerp waarover binnen de familie niet werd gesproken. Er bestond een vaag verhaal over een oudtante die haar leven doorbracht in een instituut. Maar hoe dat precies in elkaar zat? Tijdens een bezoek aan het gemeentearchief van Rotterdam kreeg ik een stapeltje documenten mee over mijn familie. Bij nadere bestudering viel op dat mijn overgrootvader na de dood van zijn vrouw was opgenomen in Maasoord. Wat nu het Delta psychiatrisch ziekenhuis heet. Daarna verhuisde hij naar de BAVO kliniek in Noordwijkerhout. Waar hij tot zijn dood verbleef. Wat dat precies te betekenen had werd me pas later duidelijk, toen ik verder onderzoek deed. Het was één van de meest beruchte psychiatrische klinieken die Nederland heeft gekend.

Aan het eind van mijn studie, verbrak mijn vriendin onze relatie. Ik had geen werk en een paar jaar eerder was mijn moeder overleden. Deze situatie bleek nogal wat gevoelens op te roepen waar ik nooit mee had leren omgaan. Ik raakte in een depressie, zonder dat ik het wist. Een scherpzinnige psychiater vertelde me dat er niets met me aan de hand was. Dat ieder normaal mens in mijn omstandigheden flink uit balans kan raken. Hij stuurde me naar maatschappelijk werk. Daar leerde ik grenzen te stellen en te vertrouwen op mijn eigen gevoelens. Het werd een opmaat naar zelfinzicht en bewustzijn van wat er had ontbroken tijdens mijn opvoeding. Ondanks alle goede zaken die ik van thuis had meegekregen.

Na een van de gesprekken bij de psychiater kwam ik verrassend genoeg mijn oom tegen in de wachtkamer. Een jongere broer van mijn vader. Een aimabele man die sinds kort gepensioneerd was na een zeevarend bestaan. Ook hij had last van depressies. Ik begreep inmiddels dat het voor die oudere generatie een hele klus was om grip te krijgen op zulke gevoelens. Zo niet onmogelijk. De dramatische afloop van zijn verhaal is dat hij, na diverse mislukte pogingen, koos voor een zeemansgraf. Zijn naasten ontredderd achterlatend.

Als ik ondertussen keek naar de wijze waarop mijn eigen vader, met de moed der wanhoop, probeerde door te gaan met leven na de dood van mijn moeder, dan begrijp ik nu dat het gereedschap daarvoor grotendeels ontbrak. Als kind uit een groot katholiek gezin had hij zichzelf toegerust met de vaardigheden om te werken en zijn eigen brood te verdienen. Maar hoe je met al die persoonlijke levensvragen omging had hij nooit geleerd. Het resultaat was een toenemend isolement, vervreemding van vrienden, kennissen en familie, en een onvermogen om goed voor zichzelf te zorgen. Zodat je zijn hulpeloosheid kunt opvatten als een langzame, maar zekere afbraak van zijn gezondheid. Deze zaken bespreekbaar maken riep weerstand op. Als kind sta je machteloos toe te kijken. Uiteindelijk heeft hij mijn moeder dertien jaar overleefd.

Er is heel wat veranderd in de diagnostiek van psychische ziekten en het fenomeen uit balans zijn sinds mijn oudtante en mijn overgrootvader verzeild raakten in een labyrint waar niet aan te ontkomen viel. Met de wetenschap en de behandelmethoden van nu zou het met de levens die zij onvrijwillig binnen instituties leidden heel anders zijn afgelopen. In die tijd werd je echter gehospitaliseerd, een eufemisme voor in bed leggen en de patient aan zijn lot overlaten. Als ik nu kijk naar hun ziektebeelden dan is duidelijk dat zowel de maatschappij, de familie en de hulpverlening in het duister tastten. Met het etiket krankzinnigheid was de zaak afgedaan. Er werd wat gebeden en berust in de uitzichtloosheid van niet weten te leven met deze indringende uitdagingen. Het echte leven was iets dat zich aan de oppervlakte afspeelde. Waar status en fatsoen de norm stelden. Een enkeling kende de onderstroom, en kon daar duiding en betekenis aan geven. Ik leefde in een andere tijd.

Dat onvermogen werd onbedoeld overgedragen op de generaties die na hen kwamen. Nog steeds zie ik mezelf en familieleden worstelen met de draken die ze op hun levenspad tegenkomen. Het hoort bij het leven. Een terechte vraag is dan:

Hoe tem je een draak?

Een draak tem je door hem allereerst recht in de ogen te kijken. Zodat hij weet dat je de angst om hem te leren kennen achter je hebt gelaten. En je dan rustig, belangstellend en hardop af te vragen: wat heb je mij te vertellen en hoe kan ik vriendschap met je sluiten? Want een draak is niet alleen maar ellende. Een draak is een kracht die je kunt inzetten als je begrijpt dat hij een leermeester is, die hard is en rechtvaardig, en dus het goede met je voor heeft. Soms kun je deze kennismaking alleen aangaan, soms is wijze hulp onontbeerlijk.

Een bevriende journalist vroeg me ooit wat de uitkomst was van de immigratie van mijn overgrootvader. Op dat moment wist ik niet wat ik daarop moest zeggen. Nu denk er zo over: met al zijn ambities om zijn dromen waar te maken heeft hij in 1870 een stap gezet die gedurfd was. Hij bracht tien kinderen groot en moest ondertussen over het verlies van zeven jonggestorven borelingen heenkomen. Niet ongewoon in die tijd. Na tien jaar als bedrijfsleider te hebben gewerkt was de tijd rijp om ondernemer te worden. Toen dat bedrijf na vele jaren werd opgeheven zat er, naast het machinepark en het kantoormeubilair, een luxe Peugeot in de boedel. Kort daarna is zijn vrouw overleden. De rest is een trieste geschiedenis. Maar één van zijn zonen, de vader van mijn vader was een gewiekste zakenman die handelde in sigaren en tabak. Een paar jaar voor zijn dood, in 1933, had zijn bedrijf een waarde van een miljoen op de beurs. Dat vermogen is in latere jaren langzaam verdampt. Mijn opa was een afwezige vader. Hij was altijd aan het werk. Maar mijn vader heeft de eigenschappen van verhalenverteller overgenomen van de vader van zijn moeder, die kunstenaar was en bij hen in huis woonde. Zo bracht de andere tak van de familie een tegenwicht. Want schoonheid en verhalen vervullen een diepe behoefte. Waar ik een gevolg van ben.

Aan de buitenkant van dit familieverhaal lijkt het te gaan over ambitie, succes, mislukking en falen. In het geval van mijn voorvaderen ligt het ook nog eens zo: sommige generaties leggen het fundament, de volgenden bouwen de muren en uiteindelijk komt er een moment dat het huis vorm krijgt. En dus bekeken, genoten en begrepen kan worden. Mijn eigen bestaan incluis. Daarmee verandert de perceptie. Zodat de ervaring van zwaktes kan veranderen in een bevrijdende kracht, om daarmee iedere generatie de rechtmatige plek te geven die ze verdienen. Het mogelijk te maken om uit te stijgen boven de gebruikelijke tegenstellingen. Want in ieder zwart zit iets wits en in ieder wit vind je zwart.


1. DE WORTELS VAN HET KWAAD | 2. FAMILIAIRE FEITEN EN FICTIE | 3. DE OORSPRONG VAN ALLES | 4. IN HET HUIS VAN DE DRAAK | 5. ALLES IS IN BEWEGING | 6. DE LEGE SPIEGEL SPREEKT | 7. GESCHIEDENIS ALS LEGENDE | 8. STAMBOMEN ALS LEGPUZZELS | 9. DE MENSELIJKE BESCHAVING | 10. MENSZIJN ALS WEGWIJZER | 11. DE VERRADERLIJKE VERHALEN | 12. ENGLISH VERSION | DE AUTEUR |