STAMBOMEN ALS LEGPUZZELS

[8]

Het raadsel van mijn stamboom ontwaakt in een doosje met veertig foto’s. Twee afbeeldingen zouden beslissend zijn voor mijn onderzoek, de groepsfoto voor de herberg in Nemanice uit 1866 en de groepsfoto in een woonkamer aan de Goudseweg in Rotterdam uit 1915. Naarmate dat onderzoek vorderde kregen ook de andere beelden hun plek. Een kwestie van geslachtsrekenkunde en je zorgvuldig afvragen wie de personen op de foto’s zijn. De eerder genoemde achterneef hielp me, door bij al te vroegtijdige conclusies vraagtekens te plaatsen. Zo pasten de overige puzzelstukjes stap voor stap in het geheel.

Grof geschetst bestaat deze sibbenkunde uit geduldig vragen stellen bij ieder bewijsstuk dat in je bezit is. Zo tekent de constellatie van de stamboom zich uit met steeds meer details. En kom je er achter dat het medebepalend is van wie je de informatie krijgt. De zus van mijn vader zat meestal op het goede spoor als het ging om de namen van de personen op de foto’s en de aantekeningen die we daarvan maakten voor haar dood. Soms bleek ze er achteraf gezien behoorlijk naast te zitten. Wat duidelijk werd dankzij de discussies met mijn achterneef.

Uiteindelijk bleven er twee familielijnen over die ik herkende uit de verhalen van mijn vader. De familie van mijn vaders vader en de familie van mijn vaders moeder. Dat lijkt nogal voor de hand te liggen, maar als je zelf de mensen die op de foto’s staan niet hebt gekend blijft het lastig om grip te krijgen op hun identiteit. Zeker als de mensen die het uit eigen ervaring kunnen weten overleden zijn.

Zelfs het geheugen van de jongste broer van mijn vader, die ik van zijn tachtigste tot zijn een en negentigste met enige regelmaat sprak, vertoonde schommelingen. In de geslachtslijn van mijn vader was hij nu eenmaal de jongste. Aan de jongste wordt niet alles verteld van het leven voor zijn tijd. Voor zover hij op de hoogte was van bepaalde feitelijkheden bevestigde hij die tijdens het ene gesprek, om ze bij een volgend gesprek te ontkennen. Wat dat betreft blijven de familieverhalen van mijn vader leidend. Als middelste zoon begreep hij een stuk beter hoe de vork in de steel zat. Vaak bevestigd door de officiële documenten uit Gemeente archieven in binnen- en buitenland en het Nationaal Archief in Den Haag. De mailwisseling met een historicus en de antwoorden op Tsjechische fora deden de ontbrekende schakels samenkomen. Plus mijn eigen aanvullende onderzoeken op internet.

Ieder individu binnen deze familieverhalen neemt zijn eigen plek in. De grotere stippen in dit geheel zijn de stamvaders en moeders. Daaromheen groeperen zich de kleinere stippen van zoons en dochters. Dat uitwaaierende perspectief neemt op een gegeven ogenblik zulke vormen aan, tussen verleden, heden en toekomst, dat je een grens moet stellen. Je wilt niet alles weten, omdat dit niets toevoegt. Het lijkt meer van hetzelfde. Natuurlijk doe je daarmee de volgende generaties en de veel oudere stamgenoten onrecht aan. Voor zover de eerste groep daar belang in stelt is dat niet meer mijn taak. Voor mij gaat het nu alleen nog om de essentie, gezien in het licht van mijn persoonlijke interpretaties.

Wat is dan de essentie van het geslacht waaruit ik ben voortgekomen?

Families zijn een afspiegeling van het vermogen en de ambities binnen een cultuur en van de maatschappelijke samenhang die daar het gevolg van is. Het Habsburgse Rijk, waar de oorsprong van mijn familie van vaderskant tot aan mijn betovergrootvader valt terug te volgen, was een rangen- en standenmaatschappij. Op strakke militaristische wijze georganiseerd. Enerzijds de adel en anderzijds de ambtenaren. Mijn overgrootvader emigreerde naar Nederland in 1870. Vlak na de Frans-Duitse oorlog. Het gezin waar hij uit voortkwam behoorde tot de gegoede burgerij. Handelaren, ondernemers en advocaten.

Ook al kom je op historische websites veel beelden van massale armoede tegen, van de plaats waar mijn overgrootvader vandaan komt kun je evenveel bewijzen vinden van het tegenovergestelde. Personen die op de foto staan met luxe auto’s, of op een terras zitten aan een meer in het Woud van Sumava, in die tijd al een toeristische trekpleister voor de welgestelden uit Wenen, Budapest en Praag. Het goede leven. Zeker geen onontwikkeld gebied. De industrialisatie en moderne technologie waren in stijgende lijn aanwezig. Binnen een voorgaand verhaal leg ik uit hoe mijn overgrootvader in de Lage Landen kwam en direct aan de slag kon op zijn eigen niveau. Inderdaad een kwestie van relaties en een goed netwerk. Niets nieuws onder de zon.

Voor de zonen en dochters van mijn overgrootvader geen gemakkelijke opgave om de liefde en erkenning van hun vader te winnen. Maatschappelijk succes of prestige op religieus gebied waren de ingrediënten. Slechts twee nazaten zorgden voor nageslacht. Mijn grootvader en zijn oudste zus. De oudste zoon was technisch ingenieur en ondersteunde de inrichting van de fabriek van mijn overgrootvader. Een jongere zoon van mijn overgrootvader was priester en aalmoezenier. Bij zijn overlijden kreeg hij een militaire begrafenis in België, vanwege het feit dat hij de stad Diest, rondom het klooster waar hij verbleef, behoed had voor een bombardement door het Duitse leger in de eerste wereldoorlog. En zodoende drager van de Kroonorde was. De jongste zoon wist zich op te werken tot Rijksklerk bij de Raad van de Arbeid. De overige dochters waren ongehuwd of kloosterling. De Rooms-Katholieke religie speelde een belangrijke rol in het gezin. Vanzelfsprekend ook bij de nazaten.

Al eerder vertelde ik dat mijn grootvader, de vader van mijn vader, een succesvol zakenman was in tabak. Hoewel sommigen van zijn zoons en dochters enige tijd hebben meegewerkt in het bedrijf heeft geen enkele van hen gekozen voor de handel. Ze werden ambtenaar, banketbakker, marconist, reclameschilder, bestuurder, apotheker en administrateur. De rol van de afwezige vader kan bij deze keuzes niet worden onderschat. Je kunt de vaardigheden van het handeldrijven alleen leren als een kenner jou de kneepjes van het vak leert. Daardoor werd de invloed van moederskant belangrijker. Juist omdat deze wijsheid, via de familieleden van die kant, ruim aanwezig was.

Het belangrijkste levensgevoel dat je daar in kunt herkennen is het verlangen naar vrijheid. Overgrootvader van moederskant was een kunstenaar die als schilder was opgeleid in Parijs. Vader van twee dochters en twee zoons. Er zijn geen voorbeelden van zijn werk overgebleven, maar het feit dat mijn vader en zijn oudste broer al op jonge leeftijd uitzonderlijk goed konden tekenen, wijst op die invloed. Deze overgrootvader was flexibel genoeg om deel uit te gaan maken van het bakkersbedrijf van de familie van zijn vrouw na zijn huwelijk. Wat hem niet weerhield van het maken van decoraties en muurschilderingen, in en om de winkel en in de gangen van de woningen te houten en te marmeren.

Zo kwamen handelsgeest, vakmanschap en artisticiteit samen als inspiratie voor volgende generaties. De invloed van die zijtak is ook waarneembaar in de fysionomie van mijn vader, zijn broers en zussen. Waar de gezichten tot de tweede generatie nog ronde Boheemse kenmerken vertonen, soms nog aanwijsbaar in de kindertijd, worden de gezichten in de derde en de vierde generatie smaller en langer. Een uitzondering daargelaten. Ook dat is onderdeel van de puzzel, waarin stambomen zich vermengen met de kruispunten van andere bloedlijnen.

Ons geheugen mag dan beperkt zijn, de cellulaire herinneringen van onze voorouders zitten diep in ons opgeslagen, tot ze wakker worden gekust. Ik bespeur al sinds mijn jeugd een diepe drang in mij om te weten en te begrijpen. De vragensteller in mij wist op antwoorden te komen die voor vorige generaties ontoegankelijk waren. Mochten zij over mijn schouder meekijken dan hoop ik dat de resultaten van deze queeste hen deugd doen. Al die strengen uit het verleden komen nu samen in mij. Een levend verleden, waar ik de juiste afstand in vind. In het heden.


1. DE WORTELS VAN HET KWAAD | 2. FAMILIAIRE FEITEN EN FICTIE | 3. DE OORSPRONG VAN ALLES | 4. IN HET HUIS VAN DE DRAAK | 5. ALLES IS IN BEWEGING | 6. DE LEGE SPIEGEL SPREEKT | 7. GESCHIEDENIS ALS LEGENDE | 8. STAMBOMEN ALS LEGPUZZELS | 9. DE MENSELIJKE BESCHAVING | 10. MENSZIJN ALS WEGWIJZER | 11. DE VERRADERLIJKE VERHALEN | 12. ENGLISH VERSION | DE AUTEUR |


Advertenties