BOHEEMSE DRAKEN IN EEN LEVEN AAN ZEE| EEN FAMILIEGESCHIEDENIS | INDEX


1. DE WORTELS VAN HET KWAAD | 2. FAMILIAIRE FEITEN EN FICTIE | 3. DE OORSPRONG VAN ALLES | 4. IN HET HUIS VAN DE DRAAK | 5. ALLES IS IN BEWEGING | 6. DE LEGE SPIEGEL SPREEKT | 7. GESCHIEDENIS ALS LEGENDE | 8. STAMBOMEN ALS LEGPUZZELS | 9. DE MENSELIJKE BESCHAVING | 10. MENSZIJN ALS WEGWIJZER | 11. DE VERRADERLIJKE VERHALEN | 12. ENGLISH VERSION | DE AUTEUR |


Advertenties

DE VERRADERLIJKE VERHALEN

[11]

Dit is geen verhaal. Noch literatuur. Hoogstens een zoektocht naar betekenis. Familie verhalen zijn verraderlijke verhalen. Omdat ze bestaan uit onwaarheden, pretenties, aannames, onbegrip of van horen zeggen. Zelden getoetst door een historicus, een wetenschapper of een journalist. Dat is ook niet de bedoeling. De genealogie mag zich over immer uitdijende belangstelling verheugen, maar de nuchtere feiten kunnen ons maar tot op zekere hoogte bevredigen of boeien. Alle details ten spijt, stamboomonderzoek is een draak op zich. Die getemd wil worden als iedere andere draak. Wat heeft dit mij te zeggen? Waarom wil ik dit weten?

Denken over het verleden heeft een beperkt bereik. Zinvoller zijn het levensgevoel en het besef van wijsheid, dat er uit voort kan vloeien. Gewaarzijn van de immateriële nalatenschap waar wij de erfgenamen van zijn is een kwestie van ervaren wat je in het bloed zit en dat omarmen. Uiteindelijk gaat het om een vorm van radicale zelfacceptatie. Je bent wie je bent, mede door je voorgeslacht, maar ook ondanks je erflaters.

Als volwassen mens kom je er niet omheen je leven in eigen hand te nemen. Een leidsman te zijn voor jezelf. Je bent geen kind meer. Zelfs als kleuter is het beter als je niet teveel aan de hand wordt meegenomen. Zelf ontdekken helpt je vertrouwen te stellen in je innerlijke kracht.

In dit verhaal geen grafieken, foto’s of grafische voorstellingen van stambomen. Ook de namen, geboorte- data en plaatsen van de personen die je tegenkomt in deze verhalen doen er niet toe. Niet op deze plek.

Dit verhaal is afgerond. In elf teksten. Daarin vind je de belangrijkste ijkpunten die ik tegenkwam op mijn reis door de geschiedenis van mijn familie. Een vertelling die niet op zichzelf staat. Want een ieder die dit leest herkent wel iets van zichzelf. Zo niet aan de oppervlakte, dan wel in de onderstroom. Of in de uitdaging om een zinvol leven te leiden, meer dan over feiten waar we iets aan kunnen ontlenen.

Mijn reis zit er op. Mooi als je meegelezen hebt. Mocht je niet weten dat ik of dit verhaal bestaat dan zijn we evengoed vrienden. Ook al weten we dat niet. Je weet maar nooit. Wat ik wel weet is dit: luister net zolang naar de stilte totdat je de echo hoort. OK. Jij bent aan de beurt. Ik ben vrij.


1. DE WORTELS VAN HET KWAAD | 2. FAMILIAIRE FEITEN EN FICTIE | 3. DE OORSPRONG VAN ALLES | 4. IN HET HUIS VAN DE DRAAK | 5. ALLES IS IN BEWEGING | 6. DE LEGE SPIEGEL SPREEKT | 7. GESCHIEDENIS ALS LEGENDE | 8. STAMBOMEN ALS LEGPUZZELS | 9. DE MENSELIJKE BESCHAVING | 10. MENSZIJN ALS WEGWIJZER | 11. DE VERRADERLIJKE VERHALEN | 12. ENGLISH VERSION | DE AUTEUR |


MENSZIJN ALS WEGWIJZER

[10]

Het Rotterdam van eind jaren vijftig is de tijd waarin ik werd geboren. De wederopbouw van de verwoeste stad was in volle gang. Als ik denk aan mijn vroege jeugd dan hoor ik het eindeloze geluid van heipalen die de grond in worden geslagen. Een havenstad die verdeeld is in reeds bebouwde kom en lege zandvlaktes die wachten op herbestemming. Ons gezin woont midden in het centrum, in de schaduw van de Laurenskerk. Op woensdagen mocht ik een uur langer opblijven, omdat het Carillon van het Stadhuis tot negen uur bespeeld werd. Ook het geluid van voorbijrijdende treinen over het luchtspoor was een constante.

Zodra je een voet op straat zette moest je bepalen of de leeftijdsgenoten die je tegenkwam vriend of vijand waren. Het was de tijd dat onenigheid, meningsverschillen, een belediging of gepest worden, iedere dag werd uitgevochten met voeten en vuisten. Je stond altijd op scherp.

Als reclameschilder maakte mijn vader elke week de grote borden met film aankondigingen die boven de ingang van Bioscoop CINEAC op de Coolsingel hingen. Op woensdagmiddag ging mijn moeder de betaling ontvangen bij de directeur. Als ik daarbij aanwezig was mochten we via een zij-ingang de voorstelling bijwonen. Op een middag zag ik na het Polygoon Journaal een cowboyfilm. Het beeld van de revolverheld die een tegenstander bij zijn kraag pakt en hem vervolgens een kaakslag geeft, die de schurk ineen doet zakken, zou me bijblijven.

Diezelfde week werd ik op meerdere momenten van de schooldag gepest door medeleerlingen, die in de gevoelige jongen die ik was een gemakkelijke prooi zagen. De school ging uit rond vier uur en de grootste rotzak van het groepje pesters begon tegen me aan te duwen en me uit te schelden. Ik draaide me om, pakte hem bij zijn kraag en gaf hem de klap die ik de dag daarvoor gezien had. De jongen zakte ineen en moest met een ambulance naar het ziekenhuis. De schooldirectie had een gesprek met mijn ouders, maar het pesten was vanaf die dag voorbij.

Toen mijn vader opgroeide zag hij op een dag een reclameschilder aan het werk. Die verzorgde de belettering en de decoraties op een vrachtwagen. Mijn vader vroeg aan de man waar hij dit vak kon leren en binnen een week was hij aangenomen als leerling bij Atelier Leo Mineur. Daar heeft mijn vader het vak geleerd. In de avonduren studeerde hij op de Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen.

Tussen de lokroep van de kunsten en het modernisme koos mijn vader voor vakmanschap. Jezelf kunnen onderhouden was een groot goed vanaf 1930, de tijd van de grote wereldwijde economische crisis. Bovendien stimuleert vakmanschap belangrijke kwaliteiten in een mens. Rust, aandacht, zorg en geduld. Als één van die eigenschappen ontbreekt kun je een werkstuk nog op het laatste moment verknoeien.

Ik heb mijn vader regelmatig aan het werk gezien. In zijn atelier of op locatie. Soms mocht ik meehelpen met het voorbereidende werk, later met het invullen van de onderdelen, ook toen ik al uit huis was. De geconcentreerde wijze waarop hij zijn werk deed, binnen iedere fase in het project, staat me levendig bij, tot op de dag van vandaag. In die werkwijze zat een ritme, een manier van ademen, een choreografie van stappen en bewegingen. Binnen dat betuigen van vakmanschap ervaarde je zijn liefde voor het metier. Een andere liefde was de natuur, die hij als helend ervaarde. Zijn landschaps schilderijen getuigen daarvan.

Naast bioscoop- en bedrijfsreclame, schilderde mijn vader ook voor het circus en de kermis. Als het werk gereed was mochten we gratis naar de voorstelling of het terrein op. Het gevoel van eigenwaarde dat mijn vader aan zijn vak ontleende was onaantastbaar. De dag voor hij stierf vertrouwde hij me toe dat zijn levensgeluk altijd had gelegen in het feit dat hij zelfstandig zijn brood had kunnen verdienen. Meer ambities kende hij niet. Een goede vakman zijn en een goed mens was voldoende.

Op zijn begrafenis kwamen niet alleen oude collega’s, maar ook diverse oude vrienden van mij. Sommige kenden hem nog uit onze middelbare schooltijd. Ook alle zussen van mijn moeder waren aanwezig, die mochten hem graag. En zijn eigen familie, voor zover die nog leefde, waaronder mijn oudste nicht. De herinneringen van mijn vrienden aan mijn vader maakten wel duidelijk hoezeer zij bewondering hadden voor het vrijzinnige karakter van mijn vader. Voor muziek, kunst en literatuur had hij heel zijn leven belangstelling. Ook wat de jongere generatie bezighield kon hem boeien. Dat was bij andere vaders niet altijd het geval.

Als ik kijk naar hoeveel ik zelf heb gedaan in mijn leven, waar niemand weet van heeft, dan zie ik daar een overeenkomst met mijn vader. Het was een bescheiden man die wist wat hij waard was. Natuurlijk heb je als zoon later in je leven wel eens kritiek op je vader. Van zijn zwakkere kanten was hij zich weldegelijk bewust. De doortastende eigenschappen van mijn moeder, op zakelijk en relationeel gebied, schatte hij hoog in. Hij was blij dat ik in mijn leven blijk gaf ook die vaardigheden in me te dragen. Inmiddels begreep ik wel dat een man juist het voorbeeld van zijn vader nodig heeft om zijn eigen identiteit te kunnen omarmen.

Mijn gevoel voor rechtvaardigheid heb ik niet van een vreemde. Ook mijn vader was allergisch voor iedere vorm van machtsmisbruik. Aan de willekeur en de arrogantie van instituties en overheden had hij onverhuld een hekel. Toch was hij een van de weinigen van zijn generatie die, als het over de oorlog ging, het woord vergeving in de mond nam. Hij begreep maar al te goed hoe de meeste mensen, op het schaakbord van de geschiedenis, niet meer dan pionnen zijn.

Eind zeventiger jaren moest ik tijdens mijn reis door Amerika en Canada op een busstation van een grote stad wachten op mijn volgende aansluiting. Een oudere man van Indiaanse afkomst kwam op me af en vroeg me of ik misschien geld voor hem had. Hij had, naar eigen zeggen, al een week niet te eten met zijn gezin. Een man en een vrouw naast me op de bank sisten dat ik niets moest geven, omdat ze daar toch maar sterke drank voor kopen. Instinctief voelde ik aan dat het anders lag. Spontaan gaf ik de Indiaan honderd dollar, met de groeten van mijn vader. Die had ik ook wel eens dit gebaar zien maken. Eenmaal in de bus en wachtend op het vertrek kwamen opeens de Indiaanse man, zijn vrouw en twee kinderen langszij, hij wees op mij en ze zwaaiden. Ook dat is het erfgoed van mijn vader. Altijd luisteren naar wat je hart zegt.


1. DE WORTELS VAN HET KWAAD | 2. FAMILIAIRE FEITEN EN FICTIE | 3. DE OORSPRONG VAN ALLES | 4. IN HET HUIS VAN DE DRAAK | 5. ALLES IS IN BEWEGING | 6. DE LEGE SPIEGEL SPREEKT | 7. GESCHIEDENIS ALS LEGENDE | 8. STAMBOMEN ALS LEGPUZZELS | 9. DE MENSELIJKE BESCHAVING | 10. MENSZIJN ALS WEGWIJZER | 11. DE VERRADERLIJKE VERHALEN | 12. ENGLISH VERSION | DE AUTEUR |


DE MENSELIJKE BESCHAVING

[9]

De geschiedenis is onverschillig. Het individu inwisselbaar. De waarde van een mensenleven bepaald door het belang voor heersende machten. Dat klinkt negatief, voor de mens die niets anders dan voorspoed heeft gekend. Diverse generaties van mijn voorouders maakten gezamenlijk drie oorlogen mee. Toen mijn vader in september 1944 bij Son werd bevrijd door de 101st Airborne Division was het eerste wat een Amerikaanse soldaat tegen hem zei: War is Bad. Achter het Sanatorium waar hij vijf jaar verbleef om te herstellen van TBC, hadden die Amerikaanse soldaten zojuist een uiterst verwoede strijd moeten leveren om een aantal kanonnen en mortierstellingen van het Duitse leger onschadelijk te maken. Het kostte de divisie vele jonge levens. Rondom de kleine lighallen op de gazons lagen de opengereten lichamen met de verminkte gezichten van de bevrijders. De vredige stilte na de gevechten bood een bedrieglijke aanblik. Geen tijd voor reflectie, de Karavaan moest verder. Honden blaften in de verte, voor mijn vader bleven deze beelden onvergetelijk.

Vier jaar eerder was het Duitse leger Holland binnengevallen. Na de dood van mijn grootvader was het gezin verhuisd naar een ruime woning aan de Prins Hendriklaan op het Noordereiland. In de meidagen was het hoofdkwartier van de Duitsers vlakbij deze plek. Het heeft 50 jaar geduurd voor dit allerbelangrijkste moment uit het leven van mijn vader in de geschiedenisboekjes verscheen. Op verzoek van de Nederlandse regering gooiden vliegeniers van de RAF een bom op het hoofdkwartier van de Duitsers. Die mistte zijn doel en kwam terecht op een winkel van een brandstofverkoper aan het einde van de laan. De kolen en de petroleum die daar waren opgeslagen vatten direct vlam en zetten de belendende huizen in brand. Er was genoeg water uit de Maas voorhanden, maar de brandweer had geen toegang tot deze buurt vanwege de gevechtshandelingen tussen de Duitsers en Rotterdamse Mariniers rondom de Maasbruggen. Zodoende brandde dat deel van de Prins Hendriklaan huis voor huis helemaal af. ‘Friendly Fire’ wordt deze gebeurtenis genoemd. Een paar dagen later bombardeerde de Luftwaffe Rotterdam. Nederland capituleerde.

De familie van mijn vader zocht die middag bescherming in een schuilkelder in de buurt. In de documenten die in mijn bezit zijn is een pentekening van het interieur van de schuilkelder. De gevoelens van de mensen op die plek zijn navoelbaar. Mijn vader en zijn zus probeerden na enige tijd nog wat bezittingen uit het huis te redden. De grammofoonplaten verzameling van mijn vader was legendarisch. Driehonderd 78 toeren platen met Big Band Jazz. De kist met die verzameling woog echter zo zwaar dat hij niet te tillen was. De jongste broer van mijn vader herinnerde zich dit moment als volgt: ik zie je vader nog staan met die kist met platen. We hadden geen fietsen of ander vervoer. Het enige wat je vader kon doen was de kist terugzetten in het huis en teruggaan naar de schuilkelder. De oudste zus van mijn vader had haar mooiste jurken uitgezocht, maar vergat die in de consternatie mee te nemen. Het vuur dat de huizen langzaam maar zeker opvrat kwam huis na huis dichterbij. Grootvader van moederskant kon vanuit de schuilkelder niet geloven dat van het huis niets restte dan een rokende steenhoop. Toen de branden voorbij waren gingen de broers met de oude man kijken naar de plek waar hun huis had gestaan. Hij geloofde nog steeds niet wat zijn ogen zagen.

Na deze gebeurtenis verspreidde het gezin zich over de stad en trok in bij familie. Vanuit het huis van zijn jongste zus op de Maaskade zag mijn vader hoe Duitse vliegtuigen de stad op de andere Maasoever in brand zetten. Er is een tekening van hem die bewerkt is met aquarelverf die de brandende en exploderende huizen op de Boompjeskade laat zien. Dat beeld is en blijft indrukwekkend. Sterker, het wordt deel van je systeem. En of je nu wilt of niet, het geheugen van die verschrikkingen geef je door aan de volgende generaties. Via de cellulaire banen die van ieder trauma ongewild een familie erfenis maken.

Natuurlijk vraag je je af of er ook nog iets goeds is voortgekomen uit deze ervaringen. Nog niet zo lang geleden sprak ik daarover met een goede vriend. Als je dit soort verschrikkingen hebt meegemaakt in je leven verandert je kijk op wat van waarde is. Bezit, huizen, spullen, ze zijn allemaal vergankelijk. In een oorlog is je vege lijf redden het enige belangrijke. Mijn vader en zijn broers en zussen zijn van een generatie die geleidelijk allerlei illusies hebben verloren over de menselijke beschaving. Of het nu ging om religie of regeringen. Ook in zijn tijd zorgden een opeenvolging van schandalen voor het afbrokkelen van respect voor wereldse en andere machten. Desondanks bleef mijn vader ook een romanticus, die het goede in mensen wilde blijven zien en compassie en behulpzaamheid opbracht voor hen die het minder hadden. Maar diep in zijn ziel was hij ook een Taoist, die het liefst als een duizendjarige schildpad met zijn staart door de modder sleept.


1. DE WORTELS VAN HET KWAAD | 2. FAMILIAIRE FEITEN EN FICTIE | 3. DE OORSPRONG VAN ALLES | 4. IN HET HUIS VAN DE DRAAK | 5. ALLES IS IN BEWEGING | 6. DE LEGE SPIEGEL SPREEKT | 7. GESCHIEDENIS ALS LEGENDE | 8. STAMBOMEN ALS LEGPUZZELS | 9. DE MENSELIJKE BESCHAVING | 10. MENSZIJN ALS WEGWIJZER | 11. DE VERRADERLIJKE VERHALEN | 12. ENGLISH VERSION | DE AUTEUR |


STAMBOMEN ALS LEGPUZZELS

[8]

Het raadsel van mijn stamboom ontwaakt in een doosje met veertig foto’s. Twee afbeeldingen zouden beslissend zijn voor mijn onderzoek, de groepsfoto voor de herberg in Nemanice uit 1866 en de groepsfoto in een woonkamer aan de Goudseweg in Rotterdam uit 1915. Naarmate dat onderzoek vorderde kregen ook de andere beelden hun plek. Een kwestie van geslachtsrekenkunde en je zorgvuldig afvragen wie de personen op de foto’s zijn. De eerder genoemde achterneef hielp me, door bij al te vroegtijdige conclusies vraagtekens te plaatsen. Zo pasten de overige puzzelstukjes stap voor stap in het geheel.

Grof geschetst bestaat deze sibbenkunde uit geduldig vragen stellen bij ieder bewijsstuk dat in je bezit is. Zo tekent de constellatie van de stamboom zich uit met steeds meer details. En kom je er achter dat het medebepalend is van wie je de informatie krijgt. De zus van mijn vader zat meestal op het goede spoor als het ging om de namen van de personen op de foto’s en de aantekeningen die we daarvan maakten voor haar dood. Soms bleek ze er achteraf gezien behoorlijk naast te zitten. Wat duidelijk werd dankzij de discussies met mijn achterneef.

Uiteindelijk bleven er twee familielijnen over die ik herkende uit de verhalen van mijn vader. De familie van mijn vaders vader en de familie van mijn vaders moeder. Dat lijkt nogal voor de hand te liggen, maar als je zelf de mensen die op de foto’s staan niet hebt gekend blijft het lastig om grip te krijgen op hun identiteit. Zeker als de mensen die het uit eigen ervaring kunnen weten overleden zijn.

Zelfs het geheugen van de jongste broer van mijn vader, die ik van zijn tachtigste tot zijn een en negentigste met enige regelmaat sprak, vertoonde schommelingen. In de geslachtslijn van mijn vader was hij nu eenmaal de jongste. Aan de jongste wordt niet alles verteld van het leven voor zijn tijd. Voor zover hij op de hoogte was van bepaalde feitelijkheden bevestigde hij die tijdens het ene gesprek, om ze bij een volgend gesprek te ontkennen. Wat dat betreft blijven de familieverhalen van mijn vader leidend. Als middelste zoon begreep hij een stuk beter hoe de vork in de steel zat. Vaak bevestigd door de officiële documenten uit Gemeente archieven in binnen- en buitenland en het Nationaal Archief in Den Haag. De mailwisseling met een historicus en de antwoorden op Tsjechische fora deden de ontbrekende schakels samenkomen. Plus mijn eigen aanvullende onderzoeken op internet.

Ieder individu binnen deze familieverhalen neemt zijn eigen plek in. De grotere stippen in dit geheel zijn de stamvaders en moeders. Daaromheen groeperen zich de kleinere stippen van zoons en dochters. Dat uitwaaierende perspectief neemt op een gegeven ogenblik zulke vormen aan, tussen verleden, heden en toekomst, dat je een grens moet stellen. Je wilt niet alles weten, omdat dit niets toevoegt. Het lijkt meer van hetzelfde. Natuurlijk doe je daarmee de volgende generaties en de veel oudere stamgenoten onrecht aan. Voor zover de eerste groep daar belang in stelt is dat niet meer mijn taak. Voor mij gaat het nu alleen nog om de essentie, gezien in het licht van mijn persoonlijke interpretaties.

Wat is dan de essentie van het geslacht waaruit ik ben voortgekomen?

Families zijn een afspiegeling van het vermogen en de ambities binnen een cultuur en van de maatschappelijke samenhang die daar het gevolg van is. Het Habsburgse Rijk, waar de oorsprong van mijn familie van vaderskant tot aan mijn betovergrootvader valt terug te volgen, was een rangen- en standenmaatschappij. Op strakke militaristische wijze georganiseerd. Enerzijds de adel en anderzijds de ambtenaren. Mijn overgrootvader emigreerde naar Nederland in 1870. Vlak na de Frans-Duitse oorlog. Het gezin waar hij uit voortkwam behoorde tot de gegoede burgerij. Handelaren, ondernemers en advocaten.

Ook al kom je op historische websites veel beelden van massale armoede tegen, van de plaats waar mijn overgrootvader vandaan komt kun je evenveel bewijzen vinden van het tegenovergestelde. Personen die op de foto staan met luxe auto’s, of op een terras zitten aan een meer in het Woud van Sumava, in die tijd al een toeristische trekpleister voor de welgestelden uit Wenen, Budapest en Praag. Het goede leven. Zeker geen onontwikkeld gebied. De industrialisatie en moderne technologie waren in stijgende lijn aanwezig. Binnen een voorgaand verhaal leg ik uit hoe mijn overgrootvader in de Lage Landen kwam en direct aan de slag kon op zijn eigen niveau. Inderdaad een kwestie van relaties en een goed netwerk. Niets nieuws onder de zon.

Voor de zonen en dochters van mijn overgrootvader geen gemakkelijke opgave om de liefde en erkenning van hun vader te winnen. Maatschappelijk succes of prestige op religieus gebied waren de ingrediënten. Slechts twee nazaten zorgden voor nageslacht. Mijn grootvader en zijn oudste zus. De oudste zoon was technisch ingenieur en ondersteunde de inrichting van de fabriek van mijn overgrootvader. Een jongere zoon van mijn overgrootvader was priester en aalmoezenier. Bij zijn overlijden kreeg hij een militaire begrafenis in België, vanwege het feit dat hij de stad Diest, rondom het klooster waar hij verbleef, behoed had voor een bombardement door het Duitse leger in de eerste wereldoorlog. En zodoende drager van de Kroonorde was. De jongste zoon wist zich op te werken tot Rijksklerk bij de Raad van de Arbeid. De overige dochters waren ongehuwd of kloosterling. De Rooms-Katholieke religie speelde een belangrijke rol in het gezin. Vanzelfsprekend ook bij de nazaten.

Al eerder vertelde ik dat mijn grootvader, de vader van mijn vader, een succesvol zakenman was in tabak. Hoewel sommigen van zijn zoons en dochters enige tijd hebben meegewerkt in het bedrijf heeft geen enkele van hen gekozen voor de handel. Ze werden ambtenaar, banketbakker, marconist, reclameschilder, bestuurder, apotheker en administrateur. De rol van de afwezige vader kan bij deze keuzes niet worden onderschat. Je kunt de vaardigheden van het handeldrijven alleen leren als een kenner jou de kneepjes van het vak leert. Daardoor werd de invloed van moederskant belangrijker. Juist omdat deze wijsheid, via de familieleden van die kant, ruim aanwezig was.

Het belangrijkste levensgevoel dat je daar in kunt herkennen is het verlangen naar vrijheid. Overgrootvader van moederskant was een kunstenaar die als schilder was opgeleid in Parijs. Vader van twee dochters en twee zoons. Er zijn geen voorbeelden van zijn werk overgebleven, maar het feit dat mijn vader en zijn oudste broer al op jonge leeftijd uitzonderlijk goed konden tekenen, wijst op die invloed. Deze overgrootvader was flexibel genoeg om deel uit te gaan maken van het bakkersbedrijf van de familie van zijn vrouw na zijn huwelijk. Wat hem niet weerhield van het maken van decoraties en muurschilderingen, in en om de winkel en in de gangen van de woningen te houten en te marmeren.

Zo kwamen handelsgeest, vakmanschap en artisticiteit samen als inspiratie voor volgende generaties. De invloed van die zijtak is ook waarneembaar in de fysionomie van mijn vader, zijn broers en zussen. Waar de gezichten tot de tweede generatie nog ronde Boheemse kenmerken vertonen, soms nog aanwijsbaar in de kindertijd, worden de gezichten in de derde en de vierde generatie smaller en langer. Een uitzondering daargelaten. Ook dat is onderdeel van de puzzel, waarin stambomen zich vermengen met de kruispunten van andere bloedlijnen.

Ons geheugen mag dan beperkt zijn, de cellulaire herinneringen van onze voorouders zitten diep in ons opgeslagen, tot ze wakker worden gekust. Ik bespeur al sinds mijn jeugd een diepe drang in mij om te weten en te begrijpen. De vragensteller in mij wist op antwoorden te komen die voor vorige generaties ontoegankelijk waren. Mochten zij over mijn schouder meekijken dan hoop ik dat de resultaten van deze queeste hen deugd doen. Al die strengen uit het verleden komen nu samen in mij. Een levend verleden, waar ik de juiste afstand in vind. In het heden.


1. DE WORTELS VAN HET KWAAD | 2. FAMILIAIRE FEITEN EN FICTIE | 3. DE OORSPRONG VAN ALLES | 4. IN HET HUIS VAN DE DRAAK | 5. ALLES IS IN BEWEGING | 6. DE LEGE SPIEGEL SPREEKT | 7. GESCHIEDENIS ALS LEGENDE | 8. STAMBOMEN ALS LEGPUZZELS | 9. DE MENSELIJKE BESCHAVING | 10. MENSZIJN ALS WEGWIJZER | 11. DE VERRADERLIJKE VERHALEN | 12. ENGLISH VERSION | DE AUTEUR |


GESCHIEDENIS ALS LEGENDE

[7]

Mijn vader was een echte verhalenverteller. Een eigenschap die hij had overgenomen van zijn grootvader van moederskant. Als kind vertelde hij mij fantasierijke vertelsels voor het slapengaan. Het begon met de vraag waar we gebleven waren. Zo wist hij ook zelf de draad weer op te pakken. Puur fictie voor kinderen. Je lag ademloos te luisteren en zag voor je wat er gebeurde. Verbeelding in optima forma.

De kunst van vertellen is zorgen dat de luisteraar, of de lezer, het vertelde als echt kan ervaren. Theater voor de geest. Datzelfde geldt ook als het om historische feiten gaat. Sinds de uitvinding van de fotografie en de film is daar een extra dimensie bijgekomen. Zo deed een vorm van realisme zijn intrede in verhalen die we klakkeloos accepteren als werkelijkheid en waarheid. Voorzichtigheid blijft geboden. Dit is niet pluis.

Een verhaal is niet alleen geschiedenis, verslag, historie, of kroniek, op basis van harde gedocumenteerde feiten. Ze is ook mythe, parabel, relaas, sage, sprookje, vertelling en vertelsel. Doortrokken van overdrijving en halve of hele onwaarheden. Zelfbedrog, begoocheling en fantasie zijn hier oude bekenden. Wat je goed uitkomt wil je graag horen. Een familieverhaal dat vooral de mooie kanten laat zien verkoopt stukken beter. Want wie wil geen goede sier maken?

De geschiedenis van landen wordt verteld door machthebbers en overwinnaars. Het is maar aan welke kant je staat of je jezelf herkent in deze officiële en legitieme verhalen. Toen ik begon met de speurtocht naar het verleden van mijn familie kon ik niet vermoeden dat ik regelmatig een schok van verrassing zou ervaren bij het ontdekken van nieuwe feiten. Allereerst realiseerde ik me op een dag dat ik de 4e generatie was van Tsjechische immigranten. Opeens is de vanzelfsprekende aanname van autochtoon burgerschap een fictie. De genealogie blijkt een mijnenveld te zijn, vol aangename en vooral onaangename bevreemding. Herken je jezelf nog wel? Het vertrouwde zelfbeeld blijkt een hersenschim.

De verhalen over mijn voorgeslacht waren deels op mythe of op overdrijving gebaseerd. Zoveel werd duidelijk. Weliswaar tegen de achtergrond van de Westerse geschiedenis, maar toch ook privé, familiaal, intiem, particulier en persoonlijk. Eén van mijn private ontsteltenissen ontstond op het moment dat mijn achterneef, een telg uit het geslacht van de zus van mijn grootvader, twee foto’s liet zien van Tsjechische neven. Mogelijk afstammelingen van een broer van mijn betovergrootvader. Geportretteerd in uniformen van de Duitse Wehrmacht rond 1939.

Mijn Tsjechische wortels, die gelegen zijn in Zuid-West Bohemen, wezen nu ook op een ander historisch feit. De inname van die streek, ook Sudetenland genoemd, door het Derde Rijk. Dankzij het laatste akkoord dat Duitsland tekende met de geallieerde Europese machten voor het uitbreken van de tweede wereldoorlog. Zo werden mijn achterachterneven door twee historische handtekeningen plotseling dienstplichtig militair in vreemde krijgsdienst. Tegen wil en dank. Of vrijwillig. Uit mijn vervolgonderzoek werd duidelijk dat de Wehrmacht geen hoge pet op had van Sudeten-Duitsers. Ze werden niet naar Stalingrad gestuurd. Hoogstens naar een grensovergang in Italië als bewaking. Of de neven dat avontuur hebben overleefd weet ik niet. Zij hebben een geboortedatum rondom die van mijn vader en zouden nu over de honderd jaar zijn.

Wil je dit allemaal nog wel weten? Als je eenmaal begint te roeren in de geschiedenis haal je wetenswaardigheden naar boven die onverwacht zijn, bevreemdend of ronduit een spookverschijning. Maar je weet in ieder geval waar je vandaan komt. Waarom je familienaam Duits klinkt. En waar dat levensgevoel van een gegoede klasse met een voorliefde voor de natuur zijn oorzaak vindt. Wat na dit opsporingswerk voor altijd ontbreekt is de illusie. De waarheid kijkt je naakt in het aangezicht.


1. DE WORTELS VAN HET KWAAD | 2. FAMILIAIRE FEITEN EN FICTIE | 3. DE OORSPRONG VAN ALLES | 4. IN HET HUIS VAN DE DRAAK | 5. ALLES IS IN BEWEGING | 6. DE LEGE SPIEGEL SPREEKT | 7. GESCHIEDENIS ALS LEGENDE | 8. STAMBOMEN ALS LEGPUZZELS | 9. DE MENSELIJKE BESCHAVING | 10. MENSZIJN ALS WEGWIJZER | 11. DE VERRADERLIJKE VERHALEN | 12. ENGLISH VERSION | DE AUTEUR |


DE LEGE SPIEGEL SPREEKT

[6]

Als je wilt weten wie je ouders zijn kun je het beste praten met schoonfamilie, oude vrienden of geliefden. Mensen die je familie kennen, maar ook voldoende afstand kunnen bewaren om vrij te blijven van de patronen, het gedrag en de zelfbeelden die stamoudsten en nakomelingen onbewust in een keurslijf houden. Als je zeven van zulke mensen kent kun je de complexiteit van je vader of moeder begrijpen, en van jezelf.

Toch is ook dat niet de hele oplossing. Je moet naar binnen, want wat je buiten ziet kan zo anders zijn dan je innerlijke beleving. Herkenning van je eigen gedrag lijkt de natuurlijke gang van zaken binnen families te onderstrepen. Maar welke erfenis uit het verleden speelt een rol in jouw heden? Levensgevoel? Vaardigheden? Ziens- en zijnswijze? Geen kleinigheid, om helder te krijgen wie jij bent en wat van de ander is.

De verhalen van ouders en voorouders bestaan vaak uit heroïsche verhalen. Vaak zit daar ook de pijn. Mensen moeten verder leven, ook als er draken zijn die hun weg versperren. Levenswijsheid brengt soms nuance in die verhalen. Sommige verhalen, bijvoorbeeld die over jouzelf, heb je nog nooit gehoord. Die vertellen ze namelijk niet aan jou, maar wel aan de buren of anderen. Jouw eer en glorie blijven binnenshuis zo een goed bewaard geheim.

Ouders willen het altijd beter doen dan hun eigen ouders. En daar zit het venijn. Juist wat je niet door wilt geven geef je door, de draken waar je geen vriendschap mee wilt sluiten. Alleen dat wat je leeft, waar je het levende voorbeeld van bent, is een traditie, een eigenschap of een vaardigheid, die je kroost kan omarmen. Omdat het een natuurlijk gegeven is dat zonder woorden bestaat, een weergaloos richtsnoer.

Nog niet zo heel lang geleden vertelde een schoonzus van mijn moeder hoe ze de schoonfamilie had ervaren. Ze wilden allemaal de baas over je spelen. Mijn moeder leed volgens haar aan een meerderwaardigheidsgevoel. Zo’n gevoel vindt zijn oorsprong in de tegenovergestelde pool. Dertig jaar geleden ontmoette ik een vriend van mijn vader. Hij bleek op dat moment beter overweg te kunnen met mij dan met mijn vader, die worstelde met de dood van mijn moeder. Ik mocht zijn dagboeken lezen, uit de tijd van de vriendschap met mijn vader. Dat gaf een ongecensureerd inkijkje in de problematiek van de jeugd in de veertiger jaren. En dan zijn er nog de brieven van de dame waar mijn vader eind veertiger jaren jarenlang mee correspondeerde. Ze schetsen een beeld van een romanticus die geen voet aan de grond kreeg bij een wereldwijze vrouw.

Herken ik daar mezelf in?

Het verloop van familieverhoudingen, vriendschappen, relaties en werk hebben vanzelfsprekend veel overeenkomsten. Maar de belangrijkste ontdekkingen in het leven kun je alleen zelf doen, ondanks de goede bedoelingen van je ouders om je de pijn van afwijzing en zelfafwijzing te besparen. Alleen de waarden die ouders en voorouders zelf hebben weten te realiseren neem je als vanzelf over, als voorbeeld en inspiratie. Iedere vorm van normering blijft een gevolg van remmingen en dressuur. Het is heel natuurlijk dat een kind daar niets mee kan.

De kracht en de zwakheden van je familie vormen het erfgoed dat je ongewild van huis uit meekrijgt. Om te ontdekken wie je zelf bent heb je een lege spiegel nodig. Daarbij gaat een niet om een kritische blik op de feiten. Onder die feiten vind je een oorspronkelijk gelaat dat je alleen kunt verstaan door compassie. De lege spiegel spreekt door te zwijgen. En door die oorverdovende stilte stijg je uit boven de zeespiegel van verleden en toekomst. Alleen het heden doet er toe. Elke generatie heeft zijn eigen prioriteiten.


1. DE WORTELS VAN HET KWAAD | 2. FAMILIAIRE FEITEN EN FICTIE | 3. DE OORSPRONG VAN ALLES | 4. IN HET HUIS VAN DE DRAAK | 5. ALLES IS IN BEWEGING | 6. DE LEGE SPIEGEL SPREEKT | 7. GESCHIEDENIS ALS LEGENDE | 8. STAMBOMEN ALS LEGPUZZELS | 9. DE MENSELIJKE BESCHAVING | 10. MENSZIJN ALS WEGWIJZER | 11. DE VERRADERLIJKE VERHALEN | 12. ENGLISH VERSION | DE AUTEUR |